Czwartek, 23 września 2021. Imieniny Bogusława, Liwiusza, Tekli

Dzieje Ziemi Zawkrzeńskiej (cz. 1.)

2021-06-28 08:40:00 (ost. akt: 2021-06-28 08:45:00)

Autor zdjęcia: Materiały Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Mławskiej

Podziel się:

Zaczynamy cykl pod hasłem "Dzieje Ziemi Zawkrzeńskiej". Przygotował go Henryk Antczak, prezes Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Mławskiej. Dzisiaj część pierwsza tekstu.

Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Mławskiej powstało 7 grudnia 1958 roku na bazie odwilży po październiku 1956 roku. Przedmiotem działalności Towarzystwa jest współdziałanie z różnymi instytucjami i stowarzyszeniami w rozwoju życia kulturalnego oraz współtworzenie i kształtowanie postaw obywatelskich wyrażanych w patriotyzmie lokalnym, szacunkiem dla przeszłości i dziedzictwa narodowego.

Cele swoje realizuje poprzez naukowe badania przeszłości Mławy i ziemi mławskiej, kultywowanie tradycji, promowanie kultury regionu, inspirowanie działań służących do upamiętniania ważnych historycznie miejsc i ludzi z nimi związanych, a w ostatnich kilkunastu latach renowację zabytkowych grobów na cmentarzu parafialnym w Mławie.

Pomniki i tablice pamiątkowe

W pierwszym okresie działalności Towarzystwo skupiło się na reaktywowaniu przedwojennego mławskiego muzeum regionalnego, placówki kultury która powstała w 1929 roku. W czasie okupacji niemieckiej została zniszczona. Zadanie udało zrealizować w 1963 roku, dzięki zaangażowaniu i determinacji członków Towarzystwa.

Kolejnym wyzwaniem było utrwalanie pamięci o żołnierzach walczących w Bitwie pod Mławą i na Mazowszu Północnym w wojnie polsko-niemieckiej 1939 r. Cel ten zrealizowano poprzez zorganizowanie w 1960 roku Zjazdu Kombatantów Armii „Modlin”.

Kolejne zjazdy organizowane były co 5 lat i gromadziły dziesiątki, a nawet setki żołnierzy przedwojennej armii. W ówczesnej rzeczywistości były one wydarzeniem wyjątkowym. W tym zakresie współpracowano z lokalnymi władzami samorządowymi. W sumie odbyło się 15 zjazdów kombatanckich.

Spotkania dawnych oficerów i żołnierzy Armii "Modlin", dla nich samych były wyjątkową okazją do wspomnień po latach, a dla mieszkańców Mławy, w tym młodzieży były prawdziwą lekcją „żywej” historii.

Zjazdy stały się przykładem dla innych regionów Polski. Ostatni odbył się w 2004 roku. Stały się okazją do powstania w 1964 roku Mauzoleum Żołnierzy Września 1939 roku, zorganizowanego w częściowo zniszczonym schronie bojowym, przy którym umieszczona została tablica z nazwiskami poległych żołnierzy i oficerów w Bitwie pod Mławą a w 1985 roku odsłonięty został Pomnik Piechura Armii „Modlin”.

W 1967 r. z inicjatywy Towarzystwa odsłonięty został Pomnik Mauzoleum 364 więźniów zamordowanych przez hitlerowców w styczniu 1945 roku. Towarzystwo było inicjatorem usypania kopca powstańców styczniowych, z okazji 100. rocznicy jego wybuchu.

Zorganizowało też sesję naukową poświęconą temu powstaniu. Było również inicjatorem, wspólnie z władzami samorządowymi, odsłonięcia w 1000. rocznicę męczeńskiej śmierci, pomnika Świętego Wojciecha, patrona miasta Mława.

Działalność Towarzystwa skupiała się również na utrwalaniu pamięci o postaciach zasłużonych dla Mławy i regionu: w 1963 roku odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą czterem żołnierzom Armii Krajowej, powieszonych przez hitlerowców w 1942 roku przy rynku miejskim. Ponadto odsłonięto tablice pamiątkowe z okazji odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku oraz w 200. rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

W 1988 r. odsłonięto tablicę poświęconą Józefowi Ostaszewskiemu – przedwojennemu społecznikowi i działaczowi regionalnemu. 2 maja 1998 r. odsłonięto tablicę na budynku gdzie urodził się O. Bernard Kryszkiewicz - kandydat na ołtarze.

Ojciec Święty Franciszek promulgował w sobotę 22 maja 2021 r. dekret dotyczący heroiczności cnót sługi Bożego O. Bernarda od Matki Bożej Pięknej Miłości – polskiego pasjonisty urodzonego w Mławie, zmarłego w wieku 30 lat w 1945 r. w Przasnyszu.

Szukanie rodowodu ziemi

Towarzystwo zorganizowało ponadto kilkadziesiąt sesji naukowych poświęconych ważnym rocznicom ogólnopolskim i regionalnym. Ważnym aspektem działań Towarzystwa były prace naukowe nad przeszłością Mławy i regionu, których wyniki zostały opublikowane w formie pisanej.

Pierwszy tom „Studiów i materiałów do dziejów ziemi zawkrzeńskiej” ukazał się w 1971 r. Była to praca zbiorowa pod redakcją Jerzego Antoniewicza.

W przedmowie redakcja zaznacza, że w ostatnich latach obserwuje się na Mazowszu dość gwałtowny rozwój badań naukowych historyczno-popularyzatorskich, czego przejawem są liczne wydania monografii czy studiów nad dziejami poszczególnych powiatów. Nie jest to wyrazem mody, ale autentycznego zapotrzebowania społecznego.

Powiaty czy regiony pragną znać swoją historię. Jest to szukanie własnej metryki, rodowodu ziemi, na której się mieszka i pracuje. Ma to ważne znaczenie dla utwierdzenia i rozszerzenia świadomości narodowej.

Na podstawie konkretnych faktów z życia naszych dziadów i ojców tworzy się dobrze rozumiany patriotyzm całego narodu oraz patriotyzm regionalny. Podjęcie badań historycznych jest potrzebne również z przyczyn czysto utylitarnych, gdyż ma wpływ na kształtowanie się postaw w chwili obecnej.

Pozwalają odpowiedzieć, dlaczego tak się działo przed wiekami i dlaczego właśnie w ten sposób rozwija się historia naszego kraju i regionu.

Wbrew pozorom ciekawą historię ma nie tylko Warszawa czy Kraków, ale również małe miejscowości, a nawet wsie. Z tych założeń zrodziła się idea wydania monografii dawnej Ziemi Zawkrzeńskiej, która byłaby pełniejsza niż dotychczasowe opracowania poświęcone tym zagadnieniom.

Granice Zawkrza

Łucja i Jerzy Okuliczowie przedstawiają Pradzieje Ziemi Zawkrzeńskiej. Granice Zawkrza, opisane ogólnie w dokumencie z 1384 r. były w całości prawie granicami naturalnymi.

Granicę wschodnią tworzył górny bieg rzeki Orzyc, a następnie na całej swej długości rzeka Łydynia (z wyjątkiem krótkiego odcinka naprzeciwko Ciechanowa) aż do swego ujścia do Wkry koło wsi Gutarzewo.

Od Gutarzewa granica skręcała na zachód idąc korytem Wkry, która opasuje Zawkrze od południa, następnie od zachodu zmieniając nazwę na Działdówka. Jedynie granica północna, była tylko w części granicą naturalną (górny bieg Działdówki i jej przedłużenie rzeczka Nida).

W tak zakreślonych granicach historyczne Zawkrze liczyło 1776 km kw.
We współczesnym krajobrazie Ziemi Zawkrzeńskiej widzimy często na szczytach wzniesień tajemnicze kopce zwane „Żalami”, zaś w dolinach rzecznych pierścieniowate „Okopy”.

Na polach widoczne są często plamy czarnej ziemi, ułamki naczyń dziwnie grubej roboty, czasem pług wyoruje kamienne siekierki lub dawne monety.

Wszystko to są ślady bogatej przeszłości tego regionu świadczące o tym, że od tysięcy lat żyją tu ludzie. Owe, znajdujące się w ziemi ślady działalności ludzkiej stanowią jedyne źródła historyczne, na których podstawie odtworzyć można historię kształtowania się osadnictwa i kultury tej części Mazowsza w pradziejach.

Najdawniejsze ślady obecności człowieka na Wyżynie Mławskiej pochodzą z okresu rozpoczynającego się w chwili ostatecznego wycofania się pól lodowych ku północy, co stało się około 14 tys. lat p.n.e.

Stopniowe ocieplanie się klimatu umożliwiało wędrówki koczowniczych grup ludności, przesuwających się z wolna z południa na północ. Około 3 tys. lat p.n.e., pod wpływem przybyszów z południa miejscowe plemiona zapoznały się z uprawą roli i hodowlą zwierząt.

Jest to okres wielkiego przełomu w rozwoju społecznym, oznacza bowiem przejście od koczowniczego do osiadłego trybu życia.

Anna Borkiewicz-Celińska opisuje Osadnictwo Zawkrza w okresie książęcym. Historia osadnictwa, czyli zasiedlania i zagospodarowywania ziemi przez człowieka, gdy chodzi o Mazowsze, może być badana dopiero w końcowym okresie średniowiecza.

Przyczyną tego jest skromny zasób źródeł pisanych dla tej dzielnicy, które od schyłku XIV w. zaczynają pojawiać się w większej ilości.

Skromność przekazów źródłowych średniowiecza wynikła między innymi z nielicznych na terenie instytucji kościelnych, a co za tym idzie dóbr duchownych. Na Mazowszu, we wszystkich jego ziemiach przeważała prywatna własność świecka.

W okolicach gdzie istniały skupiska stanowiące własność duchowną, jak np. zespoły wsi w dawnych powiatach zakroczymskim czy sąchockim należące do klasztoru kanoników regularnych w Czerwińsku, czy też kompleksy w okolicach Płocka lub Pułtuska, stanowiące domenę biskupstwa płockiego, dzieje osadnictwa dzięki źródłom pisanym przesuwają się o dwa lub nawet trzy wieki wstecz.

Natomiast o regionach, gdzie nie było własności kościelnej, znajdują się wzmianki w źródłach pisanych przeważnie dopiero w początku XV w., z którego pochodzą najdawniejsze księgi sądowe, ziemskie i miejskie, a także księgi kancelarii książęcej, czyli Metryki Mazowieckiej.

Zasiedlenie Ziemi Zawkrzeńskiej najbardziej intensywne zapewne w XIV i XV w. trwało nadal w XVI i XVII w., lecz zasadniczy proces osadniczy został ukończony w XV w. Z terenów wcześniej zaludnionych, południowych i zachodnich posuwało się stopniowo w kierunku północno-wschodnim.

Zapewne drodze do Prus należy przypisywać szybki rozwój Mławy, a z kolei jej rozwój spowodował zagęszczenie osadnictwa w regionie północno-wschodnim. Zagęszczenie to polegało na kolonizowaniu terenów leśnych a także na rozdrabnianiu się osad większych.

Mowa mieszkańców dawnej Ziemi Zawkrzeńskiej

W XV w. na Ziemi Zawkrzeńskiej funkcjonowało 237 miejscowości od najstarszego Grzebska w pow. mławskim którego powstanie datuje się na 1065 r. do Złotowa w pow. szreńskim którego powstanie datuje się w 1508 roku.

Halina Horodyska-Gadkowska opisuje niektóre cechy gwarowe na terenie dawnej Ziemi Zawkrzeńskiej. Mowa mieszkańców dawnej Ziemi Zawkrzeńskiej należy do zespołu gwar północnomazowieckich.

Charakteryzuje ją zatem wiele zjawisk językowych typowo mazowieckich lub północnopolskich. Dokładne wyznaczenie zasięgów tych zjawisk, porównanie izofon z podziałem terenu uzyskanym na podstawie słownictwa oraz z kolei skonfrontowanie podziałów językowych z danymi znanymi z historii osadnictwa było celem tego opracowania.

W badaniach językowych autorka nie ograniczyła się tylko do dawnej Ziemi Zawkrzeńskiej, lecz ze względów porównawczych przedstawia również dane z terenów sąsiadujących z tą ziemią.

Charakter podziałów gwarowych Ziemi Zawkrzeńskiej jest często taki, że wyznaczenie izofleks tylko dla samego Zawkrza dawałoby obraz zbyt uproszczony.

Konieczne zatem było przedstawienie również części dawnej Ziemi Ciechanowskiej, z którą wiele cech językowych łączy ów wąski klin powiatu mławskiego, oraz część dawnej Ziemi Płockiej, do której nawiązują pod względem językowym dawne powiaty szreński i sulerzyski.

W ten sposób wybrany teren składa się z dzisiejszych powiatów: Żuromin, Sierpc, Mława, Ciechanów i zachodniej części powiatu przasnyskiego. Podstawą do tego opracowania były materiały zebrane z ponad dwustu wsi w formie kwestionariuszy liczących około 2000 pytań.

Większość omówionych cech gwarowych na obszarze dawnej Ziemi Zawkrzeńskiej ma wyraźne zasięgi. Tworzą one pęk izofon oddzielających dawny powiat mławski od powiatów szreńskiego i sulerzyskiego.

Dla porównania zasięgów zjawisk fonetycznych z zasięgami faktów leksykalnych omówione są z kolei nazwy kilkunastu desygnatów. Są to np. nazwy: obrządku, nosideł do wody, patelni, tłuszczu, mięsa wołowego czy tarki do kartofli. Obrządek.

Na określenie wszystkich czynności w gospodarstwie związanych z hodowlą zwierząt domowych notowano nazwy: oprzęt, obrządek, oporząd, obszykunek. Nosidła do wody. Obecnie nosidła do noszenia wiader z wodą wyszły z użycia, ale nazwy w tamtym czasie były powszechnie stosowane. Na interesującym nas terenie notowano nazwy pedy, pydy, sądy i nosidła.

Mazowsze Zawkrzeńskie dzieliło się na trzy powiaty

Jan Trzeciak przedstawia Stosunki społeczno-gospodarcze na Mazowszu Zawkrzeńskim w latach 1795-1864. Mazowsze Zawkrzeńskie dzieliło się na trzy powiaty: szreński, mławski i niedzborski.

Po drugim rozbiorze polski w 1793 r. ziemia ta uległa podziałowi. Zachodnia jej część – powiat szreński – przypadła Prusom, wschodnia część, powiaty mławski i niedzborski – zostały przy Rzeczpospolitej.

Po trzecim rozbiorze całe północne Mazowsze wraz z Ziemią Zawkrzeńską przypadło Prusom. Król pruski, Fryderyk Wilhelm II, uniwersałem z 1 VI 1797 r. stworzył duży departament płocki, składający się z sześciu dużych powiatów. Powiat mławski obejmował dzisiejsze trzy powiaty – mławski, sierpecki i żuromiński.

Landratem został dawny starosta mławski – Adam Piotrowicz.
Powiat mławski w 1819 r. obejmował 2509 km kw. Obszar ten w końcu XVIII w. zamieszkiwało ok. 60 tys. mieszkańców, w 1819 r. zamieszkiwało – 63 601 mieszkańców, a w 1859 r. – ponad 89 tys. mieszkańców.

W latach 1810 – 1859 ludność powiatu wzrosła o 47 %. Przyrost był szybszy niż w sąsiednich powiatach.

Ludność powiatu mławskiego nie miała jednolitego charakteru ani pod względem narodowościowym ani wyznaniowym, chociaż w większości była polska, katolicka i wiejska. Encyklopedia z 1863 r. podaje: ludność powiatu mławskiego wynosiła 94 263 osoby, Słowian – 81 500, Niemców – 2 444, Izraelitów – 10 319.

W miastach mieszkało 21 218, we wsiach 73 045 osób. Jan Trzeciak opisuje główne działy gospodarki w tym czasie, rolnictwo, hodowlę, rzemiosło, przemysł i handel a także stosunki społeczne na mławskiej wsi, opisując poszczególne grupy społeczne, szlachtę, ziemian, chłopów oraz ludność bezrolną. Przedstawił szczegółowo rozwój miasta Mławy w latach 1784 – 1864.

Postępowe koła magnacko – szlacheckie doceniły znaczenie miast w rozwoju gospodarczym i politycznym kraju. Do zmiany poglądu klas rządzących na wagę i znaczenie miast przyczyniła się walka miast o swe prawa, z mieszczaństwem Warszawy na czele.

Mieszczaństwo królewskiego miasta Mławy brało w niej również udział. Mieszczanie – rzemieślnicy i rolnicy zorganizowani byli w cechach, które posiadały monopol na produkcję w miastach, gdyż nawet roli na polach miejskich nie mógł uprawiać ten, kto nie należał do cechu oraczy.

Żądając wysokiej opłaty za wstęp do cechu, mieszczaństwo uniemożliwiło dopływ ludności wiejskiej do miasta. Takie przywileje hamowały rozwój miasta.

Mieszczaństwo, mając przywileje, toczyło walkę z konkurentami Żydami, których prawdopodobnie osłaniali starostowie, czerpiąc z ich pracy większe dochody niż z pracy innych mieszczan.

Znana jest długotrwała i zacięta walka mieszczan mławskich ze starostą Adamem Feliksem Piotrowiczem. Doszło do oblężenia miasta przez ludzi starosty. Mieszczanie przemknęli się do króla Stanisława Poniatowskiego ze skargą na starostę. Komisja Dobrego Porządku wyznaczona przez króla, spór załatwiła polubownie. Komisja ta uporządkowała również finanse miejskie.

Mimo ograniczonego rynku wewnętrznego Mława rozwijała się. Porównując budżety w latach 1810, 1821 i 1864 widzimy wielki wzrost ekonomiczny Mławy, która z małego osiedla w XVIII w., którego budżet w 1821 r. ledwie wystarczał na własne potrzeby, stała się w 1864 r. miastem o poważnej nadwyżce budżetowej, posiadającym w banku 25 229 rubli kapitału zapasowego.

W XVIII w. główną rolę odgrywało rolnictwo, na początku XIX w. rzemiosło a w 1864 r – handel. Okres, począwszy od wielkich reform polskich w XVIII w. do powstania styczniowego włącznie, był na wszystkich ziemiach polskich w tym i w Mławskiem, ważnym etapem likwidacji feudalizmu i narodzin kapitalizmu.

Przemiany te, to rozwój techniki w rolnictwie i przemyśle, zwiększenie pól uprawnych kosztem nieużytków, wzrost plonów i wszechstronny rozwój hodowli. Wielki przemysł w Mławskiem nie rozwinął się, został zastąpiony przemysłem ludowym, rzemiosłem i drobną wytwórczością przemysłową.
c.d.n.
Henryk Antczak, prezes Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Mławskiej



Komentarze (0) pokaż wszystkie komentarze w serwisie

Dodaj komentarz Odśwież

Dodawaj komentarze jako zarejestrowany użytkownik - zaloguj się lub wejdź przez FB