Miejscowość Grzebsk leży na terenie gminy Wieczfnia w północnej części powiatu mławskiego na skraju bagien Orzyca. Obecnie jest wsią parafialną i siedzibą dużego, prywatnego gospodarstwa rolnego.
Autor: Janusz Dęsbki
Z przeprowadzonych badań archeologicznych oraz dokumentów kościelnych wynika, że osada ta sięga czasów bardzo odległych. Świadczy o tym odkryte cmentarzysko z grobami wojowników z czasów przedpiastowskich oraz grodzisko wczesnośredniowieczne. W XI w. istniał tu gród. W roku 1065 miejscowość ta wymieniona jest (obok wielu innych) w dokumencie tzw. mogileńskim jako Grebesco. W XII w. był siedzibą kasztelana co dowodzi o ważności pełnionych przez osiedle funkcji administracyjno-obronnych w owym czasie. Gród ten przetrwał do końca XIII w.
W XV w. był własnością szlachecką i należał do znanego rodu na północnym Mazowszu Świnków. Dalsze dzieje osady są mało poznane i zbadane. W wieku XVI urodził się tu Stanisław Grzebski (1524-1570). Wstępne nauki pobierał w domu i szkole parafialnej w Mławie. Następnie studiował na Akademii Krakowskiej. W roku 1556 zdał egzamin bakalaurenta równający się z dzisiejszą maturą. Później w 1562r. uzyskał magisterium, a w następnym roku mistrzostwo sztuk wyzwolonych. Nie uzyskał wówczas, mimo poparcia Kramera i Hozjusza upragnionego stanowiska profesora Kolegium Większego. Wrócił do Mławy i napisał jedno z najważniejszych swych dzieł „O różnorodnych syklach i kalo nosie hebrajskim”. Ponownie w 1565r. wrócił do Krakowa. Dwa lata później powołano go do Kolegium Większego na profesora.
Stanisław Grzebski jest także autorem pierwszej książki technicznej w języku polskim pt. „O miarach hebrajskich tak stałych jak i płynnych” (napisanej także w Mławie). Był wysokiej klasy filologiem, znawcą greki, hebrajskiego, ojców kościoła, numizmatykiem, archeologiem i historykiem. Umiał zachęcać uczniów do studiowania. Jego uczniami byli: Stanisław MIłoszewski z ciechanowskiego, sekretarz królewski, Stanisław Krankowski prymas polski, Andrzej Prażmowicz z Przesnysza kaznodzieja Zygmunta Augusta i Andrzej Święcicki autor topografii Mazowsza.
Do najstarszych obiektów, które przetrwały do naszych czasów na terenie Grzebska trzeba zaliczyć: grodzisko datowane na X-XI w. położone wśród bagien i łąk w widłach rzeki Orzyc i jej lewego dopływu. Pierścieniowate o średnicy ok. 65 m, wały o wysokości ok. 10 m porośnięte drzewami i krzakami. Od zachodu ślady podgrodzia i cmentarza wczesnośredniowiecznego, na którym były prowadzone w lat. 1957-66 badania powierzchniowe. Miejsce kultu św. Leonarda. Zachowały się także resztki średniowiecznej fortyfikacji.
Obok na łące w pobliżu grodziska znajduje się kaplica p.w. św. Leonarda pochodząca z XVIII w., remontowana w lat. 1980-82. Drewniana, konstrukcji zrębowej, na nowej podmurówce, usytuowana na planie wydłużonego ośmiokąta. Wnętrze przykryte stropem belkowym. Dach ośmiopołaciowy, kryty blachą. Na kalenicy nad wejściem ażurowa wieżyczka na sygnaturkę. We wnętrzu ołtarz z XIX w. w stylu barokowym oraz krzyż ołtarzowy z XVIII w. Kościółek ten wpisany jest w rejestr zabytków.
W środku wsi usytuowany jest kościół parafialny także p.w. św. Leonarda. Od wieku XVI do XVII najprawdopodobniej p.w. św. Zofii. Pierwszy kościół parafialny w Grzebsku wzmiankowany w 1454r., był kontynuacją pierwszej kaplicy przy grodzie z XI w. Kolejne to kościoły drewniane.
Obecny wzniesiony w 1712r. staraniem ks. Kwiatkowskiego (plebana z Czernic Borowych) konsekrowany w 1753r. przez Jana Krasińskiego sufragana chełmińskiego. W czasie remontu w 1882r. przeprowadzana przez ks. Dionizego Mierzwickiego, karmelity z Obór rozebrano dzwonnice i wystawiono wieżę przy kościele, dobudowano dwie zakrystie, zaś w lat. 1963-66 wzmocniono konstrukcję kościoła i przerobiono zakrystię, a w lat. 1973-75 dachy dwuspadowe z gontu zastąpiono blachą.
Kościół jest drewniany, konstrukcji zrębowej, oszalowany, wzmocniony lisicami z dobudówkami z muru pruskiego, na planie prostokąta, z kwadratową kruchtą od zachodu. Wnętrze podzielone na nawy trzema parami słupów. Okna zamknięte półkoliście. Przed wejściem do zakrystii znajduje się płyta granitowa z datą 1845 i inicjałami K.T. Dach dwuspadowe kryte blachą. Na wieży hełm cebulasty, blaszany, na kalenicy nad nawą ażurowa wieżyczka na sygnaturkę obita blachą.
W świątyni obecnie znajdują się cztery ołtarze: soborowy, dwa boczne w stylu rokoka z pocz. XVIII w. (św. Marii Magdaleny i św. Leonarda) oraz główny, w którym znajduje się późnogotycka figura Matki Bożej Grzebskiej (koniec XV w.), otoczona szczególną czcią przez wiernych, pielgrzymującej tu na Zielone Świątki. Na szczególną uwagę zasługuje także ambona manierystyczna z pierwszej połowy XVII w.
Di innych także interesujących obiektów można zaliczyć przykościelny nagrobek żeliwny (późno klasycystyczny) z datą 1855, kilkanaście grobów i nagrobków znajdujących się na cmentarzu grzebalnym datujących się od drugiej połowy XIX w., początku XX w. i z lat międzywojennych, bardzo ciekawych pod względem architektonicznym (tylko tu występujące aluminiowe tabliczki z nazwiskami zmarłych) i personalnym, np. grób Józefy i Wawrzyńca Waśniewskich i ich wnuczki Władysławy z 1874r. Po lewej stronie kościoła znajduje się murowana, parterowa, z mieszkalnym poddaszem plebania z pocz. XX w. mieszcząca kancelarię i mieszkanie dla księdza (podobne tego samego architekta znajdują się w Szreński i Radzanowie). Z prawej strony świątyni mieści się współczesna murowa dzwonnica wybudowana pod koniec lat 50-tych XX w.
Z dawnych zabudowań folwarcznych ocalało jedynie piętrowy, murowany (obecnie przebudowany) spichlerz i kilkunastometrowa piwnica zbudowana z cegieł i kamieni polnych przykryta ziemią.
Na terenie wsi zachowało się kilka bardzo ciekawych drewnianych i murowanych domów z pocz. XX w. i z lat międzywojennych.
Z kilu figurek, kapliczek i krzyży znajdujących się w Grzebsku trzeba wymienić: na wysokim słupie figura ludowa św. Jana Nepomucena z przełomu XVIII-XIX w. (niedawno odrestaurowana) przy drodze na Nową Wieś Wielką, murowaną kapliczkę na miejscu cmentarza cholerycznego umiejscowioną w polu przy drodze do Wieczfni oraz figurkę św. Rocha stojącą przy drodze na Chmielewo Małe.
Miejsce to posiadające ponad tysiącletnią historię, wiele ciekawych zabytków oraz walory krajobrazowo-przyrodnicze (malownicza dolina Orzyca, występowanie wielu gatunków ptaków w tym bociana czarnego i innych zwierząt) warte jest polecenia na wakacyjne wyprawy rowerem czy samochodem.
Pamiętajmy „Cudze chwalicie – swojego nie znacie…”.
Janusz Dębski
W XV w. był własnością szlachecką i należał do znanego rodu na północnym Mazowszu Świnków. Dalsze dzieje osady są mało poznane i zbadane. W wieku XVI urodził się tu Stanisław Grzebski (1524-1570). Wstępne nauki pobierał w domu i szkole parafialnej w Mławie. Następnie studiował na Akademii Krakowskiej. W roku 1556 zdał egzamin bakalaurenta równający się z dzisiejszą maturą. Później w 1562r. uzyskał magisterium, a w następnym roku mistrzostwo sztuk wyzwolonych. Nie uzyskał wówczas, mimo poparcia Kramera i Hozjusza upragnionego stanowiska profesora Kolegium Większego. Wrócił do Mławy i napisał jedno z najważniejszych swych dzieł „O różnorodnych syklach i kalo nosie hebrajskim”. Ponownie w 1565r. wrócił do Krakowa. Dwa lata później powołano go do Kolegium Większego na profesora.
Stanisław Grzebski jest także autorem pierwszej książki technicznej w języku polskim pt. „O miarach hebrajskich tak stałych jak i płynnych” (napisanej także w Mławie). Był wysokiej klasy filologiem, znawcą greki, hebrajskiego, ojców kościoła, numizmatykiem, archeologiem i historykiem. Umiał zachęcać uczniów do studiowania. Jego uczniami byli: Stanisław MIłoszewski z ciechanowskiego, sekretarz królewski, Stanisław Krankowski prymas polski, Andrzej Prażmowicz z Przesnysza kaznodzieja Zygmunta Augusta i Andrzej Święcicki autor topografii Mazowsza.
Do najstarszych obiektów, które przetrwały do naszych czasów na terenie Grzebska trzeba zaliczyć: grodzisko datowane na X-XI w. położone wśród bagien i łąk w widłach rzeki Orzyc i jej lewego dopływu. Pierścieniowate o średnicy ok. 65 m, wały o wysokości ok. 10 m porośnięte drzewami i krzakami. Od zachodu ślady podgrodzia i cmentarza wczesnośredniowiecznego, na którym były prowadzone w lat. 1957-66 badania powierzchniowe. Miejsce kultu św. Leonarda. Zachowały się także resztki średniowiecznej fortyfikacji.
Obok na łące w pobliżu grodziska znajduje się kaplica p.w. św. Leonarda pochodząca z XVIII w., remontowana w lat. 1980-82. Drewniana, konstrukcji zrębowej, na nowej podmurówce, usytuowana na planie wydłużonego ośmiokąta. Wnętrze przykryte stropem belkowym. Dach ośmiopołaciowy, kryty blachą. Na kalenicy nad wejściem ażurowa wieżyczka na sygnaturkę. We wnętrzu ołtarz z XIX w. w stylu barokowym oraz krzyż ołtarzowy z XVIII w. Kościółek ten wpisany jest w rejestr zabytków.
W środku wsi usytuowany jest kościół parafialny także p.w. św. Leonarda. Od wieku XVI do XVII najprawdopodobniej p.w. św. Zofii. Pierwszy kościół parafialny w Grzebsku wzmiankowany w 1454r., był kontynuacją pierwszej kaplicy przy grodzie z XI w. Kolejne to kościoły drewniane.
Obecny wzniesiony w 1712r. staraniem ks. Kwiatkowskiego (plebana z Czernic Borowych) konsekrowany w 1753r. przez Jana Krasińskiego sufragana chełmińskiego. W czasie remontu w 1882r. przeprowadzana przez ks. Dionizego Mierzwickiego, karmelity z Obór rozebrano dzwonnice i wystawiono wieżę przy kościele, dobudowano dwie zakrystie, zaś w lat. 1963-66 wzmocniono konstrukcję kościoła i przerobiono zakrystię, a w lat. 1973-75 dachy dwuspadowe z gontu zastąpiono blachą.
Kościół jest drewniany, konstrukcji zrębowej, oszalowany, wzmocniony lisicami z dobudówkami z muru pruskiego, na planie prostokąta, z kwadratową kruchtą od zachodu. Wnętrze podzielone na nawy trzema parami słupów. Okna zamknięte półkoliście. Przed wejściem do zakrystii znajduje się płyta granitowa z datą 1845 i inicjałami K.T. Dach dwuspadowe kryte blachą. Na wieży hełm cebulasty, blaszany, na kalenicy nad nawą ażurowa wieżyczka na sygnaturkę obita blachą.
W świątyni obecnie znajdują się cztery ołtarze: soborowy, dwa boczne w stylu rokoka z pocz. XVIII w. (św. Marii Magdaleny i św. Leonarda) oraz główny, w którym znajduje się późnogotycka figura Matki Bożej Grzebskiej (koniec XV w.), otoczona szczególną czcią przez wiernych, pielgrzymującej tu na Zielone Świątki. Na szczególną uwagę zasługuje także ambona manierystyczna z pierwszej połowy XVII w.
Di innych także interesujących obiektów można zaliczyć przykościelny nagrobek żeliwny (późno klasycystyczny) z datą 1855, kilkanaście grobów i nagrobków znajdujących się na cmentarzu grzebalnym datujących się od drugiej połowy XIX w., początku XX w. i z lat międzywojennych, bardzo ciekawych pod względem architektonicznym (tylko tu występujące aluminiowe tabliczki z nazwiskami zmarłych) i personalnym, np. grób Józefy i Wawrzyńca Waśniewskich i ich wnuczki Władysławy z 1874r. Po lewej stronie kościoła znajduje się murowana, parterowa, z mieszkalnym poddaszem plebania z pocz. XX w. mieszcząca kancelarię i mieszkanie dla księdza (podobne tego samego architekta znajdują się w Szreński i Radzanowie). Z prawej strony świątyni mieści się współczesna murowa dzwonnica wybudowana pod koniec lat 50-tych XX w.
Z dawnych zabudowań folwarcznych ocalało jedynie piętrowy, murowany (obecnie przebudowany) spichlerz i kilkunastometrowa piwnica zbudowana z cegieł i kamieni polnych przykryta ziemią.
Na terenie wsi zachowało się kilka bardzo ciekawych drewnianych i murowanych domów z pocz. XX w. i z lat międzywojennych.
Z kilu figurek, kapliczek i krzyży znajdujących się w Grzebsku trzeba wymienić: na wysokim słupie figura ludowa św. Jana Nepomucena z przełomu XVIII-XIX w. (niedawno odrestaurowana) przy drodze na Nową Wieś Wielką, murowaną kapliczkę na miejscu cmentarza cholerycznego umiejscowioną w polu przy drodze do Wieczfni oraz figurkę św. Rocha stojącą przy drodze na Chmielewo Małe.
Miejsce to posiadające ponad tysiącletnią historię, wiele ciekawych zabytków oraz walory krajobrazowo-przyrodnicze (malownicza dolina Orzyca, występowanie wielu gatunków ptaków w tym bociana czarnego i innych zwierząt) warte jest polecenia na wakacyjne wyprawy rowerem czy samochodem.
Pamiętajmy „Cudze chwalicie – swojego nie znacie…”.
Janusz Dębski
(17)
Komentarze
0 
Dodaj swój komentarz