Cześć i chwała Bohaterom... Kalendarium Powstania

31 lipca 1944 — 1 dzień przed Powstaniem

— Dowództwo nad garnizonem niemieckim w Warszawie obejmuje gen. Reiner Stahel.
— Poranna odprawa Komendy Głównej Armii Krajowej kończy się uchwałą o nierozpoczynaniu walk 1 sierpnia.
— Po południu napływają wiadomości o wziętym do niewoli dowódcy niemieckiej 73. Dywizji broniącej przedmieść Warszawy oraz o manewrach wojsk radzieckich okrążających miasto.
— Pułkownik Kazimierz Iranek-Osmecki melduje, że niemiecka Dywizja Pancerna „Hermann Göring” została rozmieszczona na Pradze.
— Około godziny 17.30 na odprawę przyłącza się płk Antoni Chruściel ps. "Monter" relacjonujący wkroczenie Armii Czerwonej na Pragę.
— W obecności i za zgodą Wicepremiera Jana Stanisława Jankowskiego „Soból” („Soból”) Delegat Rządu na Kraj gen. Tadeusz Komorowski ps. „Bór” podpisuje rozkaz wszczęcia Powstania Warszawskiego i ustala moment jego wybuchu za 1 sierpnia 1944 r.
— Zakodowane zamówienie jest gotowe około godziny 20:00, jednak ze względu na godzinę policyjną nie dociera do adresatów. Posłańcy dostarczą żołnierzom kopie rozkazu następnego dnia.

1 sierpnia 1944 - 1 dzień Powstania

— Przed godziną „W” wybuchają również walki na Woli. O godz. 16.00 rozpoczynają się pierwsze walki w okolicach placu Kercelego na Woli, dochodzi też do starcia w obronie fabryki Kamlera (ul. Dzielna 62). Wielu powstańców nie dociera z tego powodu do swoich oddziałów. Nie udaje się przetransportować całej broni na pozycje wyjściowe. W fabryce Kamlera przy ul. Dzielnej zagrożona zostaje kwatera Komendy Głównej AK, gdzie znajduje się komendant gen. „Bór” (Tadeusz Komorowski). Kilka godzin trwa walka o uwolnienie z okrążenia dowództwa powstania. Mimo chaosu, spowodowanego przedwczesnym wybuchem walk, oddziały powstańcze na Woli odnoszą liczne sukcesy. Żołnierze Kedywu pod dowództwem ppłk. „Radosława” (Jana Mazurkiewicza) zdobywają koszary niemieckie w budynku szkoły św. Kingi przy Okopowej 55, fabrykę Pfeiffera, cmentarz żydowski (batalion „Zośka”), cmentarz kalwiński (batalion "Parasol"), domy przy zbiegu Okopowej i pl. Kercelego (batalion "Miotła"). Ponadto Niemcy zostają wyparci z magazynów mundurów i żywności na Stawkach i ze szkoły przy ul. Niskiej (oddział por. "Stasinka" - Stanisława Sosabowskiego).
— 17.00 — Godzina „W” — wybuch Powstania Warszawskiego.
— Niemal całkowicie udało się powstańcom opanować Stare Miasto. Znacznym sukcesem jest zdobycie budynku Sądu Apelacyjnego przy pl. Krasińskich.
— Powstańcy kontrolują też znaczną część Śródmieścia. Oddziały batalionu „Kiliński” zdobywają najwyższy w Warszawie budynek mieszkalny „Prudential”, na dachu którego zawieszają biało-czerwoną flagą.
— Batalion „Golski” zajmuje budynki Politechniki Warszawskiej. Niepowodzeniem zakończyły się ataki na gmachy Ministerstwa Komunikacji i Urzędu Województwa oraz szpital miejski i szkołę pielęgniarek. Z powodu braków uzbrojenia nie podjęto ataku na Szpital im. Piłsudskiego, Kraftfahrpark i Frontleinstelle.
— Od strony zachodniej powstańcy obsadzają pl. Żelaznej Bramy, pl. Bankowy, gmach sądów na Lesznie, zdobywają również Wojskowy Instytut Geograficzny w Al. Jerozolimskich i gmach Miejskich Zakładów Komunikacyjnych na Świętokrzyskiej.
— W centrum Niemcy utrzymują się jednak w kompleksie między pl. Piłsudskiego (dzisiejszy pl. Zwycięstwa) a pl. Teatralnym (tkwi tam odcięty komendant niemieckiego garnizonu w Warszawie gen. Stahel), na Dworcu Głównym, na Krakowskim Przedmieściu i w Banku Gospodarstwa Krajowego na rogu Al. Jerozolimskich i Nowego Światu.
— Szturmy powstańcze odpiera niemiecka załoga w budynku Poczty Głównej na pl. Napoleona (dzisiejszy pl. Powstańców Warszawy).
— W Śródmieściu południowym krwawe walki toczą się o siedzibę gestapo w Al. Szucha i okoliczną dzielnicę policyjną. Uderzenie z kilku stron załamuje się pod huraganowym ogniem broni maszynowej i artylerii. Dywizjon „Jeleń” traci 50% stanu osobowego. W tym natarciu ginie m.in. poetka Krystyna Krahelska. Znaczna część Śródmieścia południowego obsadzona została jednak przez powstańców.
— Nie powiodły się próby zdobycia niemieckich obiektów na Mokotowie. Rozbite oddziały obwodu wycofują się do Lasu Kabackiego, pozostawiając na miejscu jedynie kilkuset żołnierzy pułku „Baszta” pod dowództwem ppłk. „Daniela” (Stanisława Kamińskiego).
— Podobną sytuację odnotowano na Ochocie. Załamują się szturmy powstańców na koszary policji w domu akademickim przy pl. Narutowicza, na koszary SS przy ul. Wawelskiej, na gmachy zajęte przez Niemców przy ulicach Tarczyńskiej, Suchej, Filtrowej. Obwód Ochota nie ma łączności ze Śródmieściem ani z Wolą. W tej sytuacji ppłk „Grzymała” (Mieczysław Sokołowski) decyduje się przedrzeć z 700 żołnierzami do Lasów Chojnowskich. Na Ochocie pozostaje niezawiadomiona o wymarszu blisko 200-osobowa grupa powstańców.
— Około 20.00 — zaczyna padać deszcz. Ludność i powstańcy zaczynają wznosić pierwsze barykady.
— W rękach Niemców pozostają dworce kolejowe, niemieckie koszary, m.in kompleks na Rakowieckiej, tereny Torów Wyścigów Konnych, gdzie atakujące oddziały powstańcze poniosły ciężkie straty.
— Powstańcom nie udało się również opanować lotnisk na Okęciu i Boernerowie. W ostatniej chwili odwołano atak pułku „Garłuch” na lotnisko Okęcie. Rozkaz nie dociera jednak do zgrupowania por. „Kuby” (Romualda Jakubowskiego), które naciera z impetem. Pod silnym ogniem oddział traci trzy czwarte ludzi, w tym niemal wszystkich dowódców.
— Nie powiodły się powstańcze ataki na most Poniatowskiego i na most Kierbedzia.
— Na prawym brzegu Wisły powstańcy obsadzają Bródno, Targówek, część Grochowa, fragment Pragi. Oddziały powstańcze na Pradze zajmują budynek Dyrekcji Kolei na rogu Wileńskiej i Targowej. Dzielnica jest jednak odcięta od lewobrzeżnej części miasta. Sytuacja źle uzbrojonych oddziałów, w bliskim sąsiedztwie frontu wschodniego, jest bardzo niekorzystna.
— 1 sierpnia wieczorem wiadomo już, że pierwszy szturm nie przyniósł oczekiwanych wyników. Powstańcy nie opanowali mostów, dworców, lotnisk, wielu koszar. Spowodowali jednak poważne zamieszanie wśród garnizonu niemieckiego w Warszawie i zagrozili działaniom 9 Armii. Dowództwo tej armii całą noc z 1 na 2 sierpnia rozważało swoje położenie w związku z wybuchem powstania.
— W szturmie 1 sierpnia powstańcy stracili ponad 2 tys. żołnierzy, Niemcy — ponad 500.

5 sierpnia 1944 — 5 dzień Powstania

— Po godzinie 1.00 w nocy mają miejsce pierwsze zrzuty aliantów. Sprzęt ląduje m.in. na stanowisku batalionu „Chrobry” na pl. Kazimierza Wielkiego.
— O godzinie 7.00 oddziały SS i policji atakują Wolę, próbując udrożnić arterię do mostu Kierbedzia. Oddziały Reinefartha i Dirlewangera, wzmocnione oddziałami pancernymi Dywizji Pancernej SS „Hermann Göring”, rozpoczynają generalny atak na osi Wolska-Chłodna-Ogród Saski.
— Celem tego manewru jest wyzwolenie generała Stahela, dowódcy garnizonu niemieckiego i gubernatora Fischera, odizolowanych w Pałacu Brühla na Placu Saskim (Saskim) oraz odzyskanie arterii wschód-zachód przez Wolę i most Kierbedzia do Pragi.
— Pomimo bohaterskich wysiłków powstańców Niemcy, wspierani ogniem ciężkiej artylerii, czołgów, ciężkich karabinów maszynowych i bombardowań z powietrza, postępują naprzód, docierając wieczorem do pl. Kerceli.
— Zaraz po zajęciu części Woli Niemcy rozpoczynają rzeź ludności cywilnej. Mieszkańcy ulic Wolskiej, Elekcyjnej, Płockiej, Górczewskiej i Działdowskiej są wyciągani z domów i rozstrzeliwani. Naziści celowo zabijają dzieci na oczach matek, wrzucają je żywcem do ognia, bawią się polowaniem na ludzi.
— Domy są bombardowane granatami i spalane. Wieczorem na ulicach walają się stosy trupów. Ci, którzy nie zostali jeszcze straceni, są gromadzeni i zmuszani do usuwania zwłok. Ciała wrzucano do płonących domów lub układano w stosy, polewano ropą naftową i podpalano w miejscach masowych egzekucji.
— SS wdziera się do Szpitala Wolskiego na Płockiej i na miejscu zabija jego dyrektora dr. Mariana Piaseckiego, prof. Janusza Zeylanda i kapelana ks. Kazimierza Ciecierskiego. Następnie rozstrzelają 60 członków personelu i ok. 300 rannych i chorych. Ten sam los spotyka personel i chorych Szpitala św. Łazarza przy ul. Leszno.
5 sierpnia w masakrze dokonanej przez niemieckich rzeźników zginęło 20 tys. mieszkańców Woli.
— SS-Gruppenführer Heinrich Reinefahrt odnotowuje w jednym ze swoich raportów do dowództwa, że kończy mu się amunicja do dalszych egzekucji.
— „Czarna sobota” na Woli wyznacza apogeum masowych egzekucji ludności cywilnej, które w kolejnych dniach wyniosą 50 tys. ofiar.
— We wczesnych godzinach porannych na Mokotowie grupa kobiet z domu przy ulicy Puławskiej 1 służy jako ludzka tarcza dla czołgów spieszących na odsiecz niemieckiemu oddziałowi okupującemu tzw. „Małą PASTę”. (PAST-a: budynek Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej) przy ulicy Piusa XI.
— Żołnierze „Golskich” zdobywają niemiecki szpital polowy przy ul. Śniadeckich.
— Batalion „Zośki” szturmuje obóz przy ul. Gęsiej (tzw. „Gęsiówkę”), uwalniając 348 Żydów różnej narodowości i otwierając drogę na Stare Miasto.
— Dowódca Armii Krajowej wydaje rozkaz zabraniający powstańcom spożywania alkoholu w czasie walk o miasto.
— Marceli Porowski „Sowa” Delegat Samorządu Okręgowego na m.st. Warszawa, przejmuje pełnię władzy cywilnej w mieście, mianując go Komisarzem Cywilnym m.st. Warszawy.

8 sierpnia 1944 — 8 dzień Powstania

— Nieudany wypad grupy „Brody 23” dowodzonej przez kpt. „Jana” z terenu Cmentarza Żydowskiego na okrężną linię kolejową w celu zniszczenia niemieckiego pociągu pancernego.
— Niemcy kontynuują ataki na Stare Miasto z wielu kierunków. Podpalane są domy na Krakowskim Przedmieściu od Pl. Zamkowego do ul. Karowej.
— Stare Miasto jest już na pierwszej linii frontu. Nieprzyjaciel bezskutecznie atakuje pozycje powstańcze na ulicy Bielańskiej, Ratuszu, Placu Bankowym, ulicy Rybaki. Samoloty zrzucają bomby zapalające.
— Aby zachować arterię wschód-zachód: ul. Chłodna — Ogród Saski, Niemcy próbują wyprzeć oddziały polskie z sąsiednich ulic, ale im się to nie udaje. Powstańcy kontrolują swoje pozycje, a nawet podejmują działania ofensywne. Zabezpieczają teren w pobliżu browaru Haberbusch pomiędzy ulicami Grzybowską i Krochmalną.
Żołnierze zgrupowania „Chrobry II” zdobywają gmach Zarządu Wodociągów i Kanalizacji przy placu Starynkiewicza.
— Walki o Aleje Jerozolimskie trwają. Trwają wiele godzin, ale ostatecznie Powstańcy wygrywają. Niemcom nie udało się także zniszczyć utworzonego tam w nocy przejścia przez Aleje Jerozolimskie.
— Niemcy rozpoczynają atak na pozycje zgrupowania „Golski” od strony Pola Mokotowskiego.
— W restauracji „Adria” odbędzie się uroczyste odsłonięcie pomnika upamiętniającego czyn Jana Krysta „Alana”, który 22 maja 1943 r. wykonał wyrok śmierci na trzech funkcjonariuszach gestapo i poniósł śmierć na miejscu.
— Dowództwo na Czerniakowie górnym obejmuje kapitan Zygmunt Netzer „Kryska”, dowódca batalionu WSOP (Wojskowa Służba Ochrony Powstania), który przybył tu ze Śródmieścia-Północ.
— Oddziały powstańcze na Żoliborzu przedłużają swój stan posiadania, zajmując tereny w kierunku Instytutu Chemii i koszar zlokalizowanych w pobliżu ulicy Gdańskiej.
Pacyfikacja Ochoty trwa. W wyniku odniesionych ran umierają pisarze Karol Irzykowski i Juliusz Kaden-Bandrowski. W masakrze zginęło wielu innych artystów i naukowców.
— Oddziały II i III Obwodu I tworzą pododdział „Śródmieście Południe”, który podlega mjr. Stanisławowi Łętowskiemu „Mechanikowi”.
— Por. Adolf Pilch „Dolina” tworzy w Kampinosie pułk Palmiry-Młociny. W skład pułku wchodzą oddziały z Puszczy Nalibockiej oraz rozproszone grupy z Obszaru VIII Podobrębu VII „Obroża”.
— Rusza działalność radia „Błyskawica”. Nadaje programy na falach 328 i 52 w częstotliwości 1 MHz 12 razy dziennie. Radiostacja mieści się w budynku Pocztowej Kasy Oszczędności przy ulicy Jasnej.
— Poczta Harcerska działa na terenie Śródmieścia i Starego Miasta, dostarczając dziennie blisko 2 tys. listów.

20 sierpnia 1944 — 20 dzień Powstania

— Ciężka artyleria, moździerze i pociąg pancerny zasypują Stare Miasto rakietami. Nasilają się bombardowania powietrzne. „Goliaty” sieją spustoszenie. Wróg naciera ze wszystkich stron, wspierany przez czołgi. Ale Niemcom się to nie udaje.
— Wszystkie pozycje powstańcze zostały utrzymane, z wyjątkiem zajezdni tramwajowej na Muranowie i Pałacu Mostowskich. Wróg ponosi ciężkie straty.
— Grupa AK „Leśnik” wycofuje się z Muranowa na Stare Miasto.
— Pod naporem niemieckiego ataku powstańcy opuszczają Pałac Mostowskich.
— Niemcy zajmują północną część Banku Polskiego.
— W nocy 700 żołnierzy z Żoliborza przystępuje do ataku na Dworzec Gdański. Jednak atak załamuje się pod ciężkim ostrzałem bunkrów i pozycji głównych sił niemieckich dowodzonych przez pułkownika Schmidta.
— Po kilkugodzinnych zaciętych walkach w ręce powstańców wpada ważna niemiecka twierdza w Śródmieściu – gmach PASTy przy ul. Zielnej. Sukces udało się osiągnąć dzięki wysiłkom batalionu „Kiliński” pod dowództwem kapitana kawalerii Henryka Roycewicza „Leliwy”. 36 żołnierzy wroga zginęło, 6 zostało rannych, 115 wzięto do niewoli. Powstańcy zdobywają 50 pistoletów maszynowych, 1 ciężki karabin maszynowy, kilka lekkich karabinów maszynowych, działo przeciwpancerne i sporo amunicji.
— Żołnierze „Chrobrego II” obsługują magazyny Hartwiga na rogu ulic Towarowej i Pańskiej, które stają się najdalej na zachód wysuniętą placówką powstańczą w Śródmieściu.
— Żołnierze „Golskich” podejmują próbę odbicia Politechniki – walki trwają w gmachu Fizyki i kotłowni.
— Nowym dowódcą Podokręgu AK Śródmieście-Południe zostaje ppłk Jan Szczurek-Cergowski „Sławbor”.

2 października 1944 — 63 dzień Powstania

— O godzinie 20:00 czasu niemieckiego (21:00 czasu polskiego) w Warszawie ustają wszelkie działania wojenne.
— Po 63 dniach walk — miasto milknie...
— Wraz z upadkiem Powstania swoją działalność zaprzestaje także Harcerska Poczta Polowa.
— Jej archiwum ukryte jest w metalowych skrzyniach i zakopane na podwórku kamienicy przy ul. Wilczej 41 (wydobyte po wojnie przez SB PRL i nigdy nie ujawnione).
— Śródmieście opuszcza około 16 tys. cywilów.
— Tworzy się Komitet Łącznikowy, którego celem jest monitorowanie dalszych postępowań związanych z opuszczeniem terenu miasta przez oddziały AK i zabezpieczeniem terenu.